قضیه تقسیم

آخرین ویرایش: 01 مهر 1404
دسته‌بندی: نظریه اعداد
امتیاز:

مقدمه

نظریه اعداد شاخه‌ای از ریاضیات است که به مطالعه اعداد صحیح Z و در حالت خاص، اعداد طبیعی N در هم نهشتی ها، کاربردهای بسیاری در دانش کامپیوتر، از جمله حساب با اعداد صحیح بزرگ، رمز نگاری فایل حافظه کامپیوتری و ایجاد اعداد تصادفی دارد.

وقتی با اعداد صحیح سروکار داریم، نمی‌توانیم نسبت به الگوها و خواص بسیاری که این اعداد از خودشان نشان می‌دهند، بی‌تفاوت باشیم.

مجموعه اعداد صحیح Z به‌صورت زیر، معرفی می‌شود:

Z=⋯  ,  −3  ,  −2  ,  −1  ,  0  ,  1  ,  2  ,  ⋯

مجموعه اعداد طبیعی N به‌صورت زیر، معرفی می‌شود: 

N=1  ,  2  ,  3  ,  ...

هم‌چنین هر عدد طبیعی و بزرگ‌تر از 1 مانند P که هیچ مقسم علیه مثبتی جز P و 1 نداشته باشد عدد اول نامیده می‌شود و مجموعه اعداد اول را با P نمایش می‌دهیم:

P=2  ,  3  ,  5  ,  7  ,  11  ,  13  ,  ...

یادآوری

اگر S⊆Z ناتهی و از پایین (بالا) کراندار باشد، آن‌گاه S عضو ابتدا (عضو انتها) دارد. اصل استقرای ریاضی معادل خوش ترتیب بودن Z است.

الگوریتم تقسیم

قضیه

فرض کنید a و b دو عدد صحیحی باشند به‌طوری‌که b≠0 در این‌صورت اعداد صحیح منحصر به‌فردی مانند q و r می‌توان یافت به‌طوری‌که داشته باشیم:

     a     b  q     ⋮     ¯ra=bq+r    ;    0≤r<b

a را مقسم می‌نامیم.

b را مقسم علیه می‌نامیم.

q را خارج قسمت می‌نامیم.

r را باقیمانده می‌نامیم.

اثبات

حالت اول- اگر b>0 باشد.

مجموعه زیر را در نظر می‌گیریم:

S=a−xb  x∈z  ,  a−xb≥0

این مجموعه ناتهی است زیرا کافی است قرار دهیم x=−a، بنابراین خواهیم داشت: 

a−xb=a−−ab

⇒a−−ab=a+ab    ;    a+ab≥a+a

⇒a−−ab≥0

بنابراین S زیرمجموعه ناتهی از اعداد طبیعی است و بنابر اصل خوش ترتیبی دارای عضو ابتدایی است که آن را r می‌نامیم.

چون r∈S می‌باشد، پس عدد صحیحی مانند q وجود دارد به‌طوری‌که: 

r=a−bq    ;    r≥0

حال ادعا می‌کنیم که r<b است زیرا در غیر این‌صورت طبق برهان خلف بایستی r≥b باشد:

r≥b⇒r−b≥0    ;    r=a−bq

⇒r−b=a−bq−b≥0⇒r−b=a−bq+1≥0⇒r−b∈S

با توجه به‌فرض که r≥b اما r-b>r یعنی r−b∉S که یک تناقض است، بنابراین:    

0≤r<b

حال نشان می‌دهیم q و r منحصر به فرد است، برای این کار فرض کنیم a به دو صورت زیر نوشته شود: 

a=bq+ra=bq'+r'

طرفین سمت راست دو تساوی فوق با هم برابر هستند:

bq+r=bq'+r'

⇒r'−r=bq−bq'

⇒r'−r=bq−q'

⇒r'−r=bq−q'

0≤r'<b0≤r<b

r'−r<b

⇒bq−q'<b

⇒q−q'<1

⇒q−q'=0


حالت دوم- اگر b<0 باشد.

در این حالت b=−b>0 لذا به‌حالت اول بر می‌گردیم.

تمرین

بر اساس الگوریتم تقسیم اعداد زیر را بر هم تقسیم کنید:

25÷7

      25  73     ⋮4¯25=73+4    ;    0≤4<7

-25÷7

      −25  7−3     ⋮−4¯−25=7−3+−4  


در تقسیم فوق نمی‌توانیم -4 را به‌عنوان باقیمانده معرفی کنیم زیرا طبق قضیه تقسیم باقیمانده باید نامنفی و کوچک‌تر از مقسوم علیه باشد.


در این‌صورت با اضافه و کم کردن مضارب مثبتی از مقسوم علیه، شرایط قضیه تقسیم را برقرار می‌کنیم:

−25=7−3−4⇒−25=7−3−4−7+7⇒−25=7−3−7+3

⇒−25 =7−3−1+3    ;    q=−3−1

⇒−25=7q+3


در تساوی جدید باقیمانده را به‌صورت r=3 معرفی می‌کنیم.

تمرین

اگر باقیمانده تقسیم اعداد m و n بر 17 به‌ترتیب 5 و 3 باشد، باقیمانده تقسیم عدد زیر را بر 17 را به‌دست آورید. 

(2m-5n)

m=17q1+5⇒2m=217q1+5⇒2m=2×17q1+10


n=17q2+3⇒5n=517q2+3⇒5n=5×17q2+15


2m−5n=2×17q1+10−5×17q2+15


⇒2m−5n=172q1−5q2−5


⇒2m−5n=172q1−5q2−5−17+17


⇒2m−5n=172q1−5q2−1+12


⇒2m−5n=17q+12⇒r=12

تمرین

اگر باقیمانده تقسیم عدد a بر دو عدد 7,8 به‌ترتیب 7,5 باشد:

باقیمانده تقسیم عدد a را بر 56 بیابید.

a=7q1+5⇒8×a=8×7q1+5⇒8a=56q1+40a=8q2+7⇒7×a=7×8q2+7⇒7a=56q2+49

8a−7a=56q1+40−56q2+49⇒a=56q1−56q2−9⇒a=56q1−56q2+−56+47

⇒a=56q1−56q2−56+47⇒a=56q1−q2−1+47⇒a=56q+47⇒r=47

تمرین

بزرگ‌ترين عدد طبيعی a را بيابيد كه چون بر 11 تقسيم كنيم، باقيمانده تقسيم، نصف خارج قسمت شود.

       a  11q           ⋮r=q2¯a=11q+r=11q+q2     ;     0≤r<11


a=11q+q2       ;     0≤r<b0≤r<b⇒q2<11⇒q<22


maxq=21⇒a=11×21+212∉N


maxq=20⇒a=11×20+202=230∈N

بزرگ‌ترين عدد طبيعی را بيابيد، به‌طوری كه باقيمانده تقسيم آن عدد بر 167، دو برابر مكعب خارج قسمت باشد.

اگر عدد مورد نظر را a بناميم، طبق داده های مساله و قضيه تقسيم داريم:


a=167q+r=167q+2q3    ;    0≤r<167


0≤r<167    ;    r=2q3⇒0≤2q3<167⇒0≤q3<83.5


⇒0≤q3≤83⇒0≤q≤4


r=2q3  :


q=0⇒r=0⇒a=0


q=1⇒r=2⇒a=167×1+2=169


q=2⇒r=16⇒a=167×2+16=350


q=3⇒r=54⇒a=167×3+54=555


q=4⇒r=128⇒a=167×4+128=796


max a=796

تمرین

خارج قسمت و باقیمانده را در الگوریتم تقسیم برای هریک از اعداد زیر، وقتی که بر 17 تقسیم شوند به‌دست آورید؟

a=100

a=bq+r⇒100=17q+r⇒100=175+15⇒q=5r=15

a=−44

a=bq+r⇒−44=17q+r⇒−44=17−3+7⇒q=−3r=7

تمرین

عدد زوج a را بر 23  تقسیم می‌کنیم، باقیمانده 17 می‌شود.

باقیمانده a2 تقسیم 23 بر را  بیابید.

a=23q+17    ;    a=2k23q=2k+1


با توجه به مفهوم فوق، 23q همواره فرد است، زیر مجموع دو عدد فرد همواره زوج است:


a=232k+1+17⇒a=46k+23+17⇒a=46k+40


⇒a2=46k2+402⇒a2=23k+20⇒r=20

تمرین

در صورتی‌که a عددی صحیح زوج بوده و باقی مانده تقسیم آن بر 23 برابر 13 باشد.

ثابت کنید باقیمانده تقسیم عدد a2 بر 23 برابر 18 می‌باشد؟

a=23q+13    ;    a=2k23q=2k+1


با توجه به مفهوم فوق، 23q همواره فرد است، زیر مجموع دو عدد فرد همواره زوج است:


a=232k+1+13⇒a=232k+23+13⇒a=223k+36


⇒a2=223k2+362⇒a2=23k+18⇒r=18

تمرین

در یک تقسیم، مقسوم 14 برابر باقی مانده است و باقی مانده حداکثر مقدار خود را دارا می‌باشد.

اجزای این تقسیم را به‌دست آورید.

a=14rmax(r)=b−1    ;    0≤r<b


a=bq+r⇒14r=bq+b−1⇒14b−1=bq+b−1


⇒13b−bq=13⇒13−q×b=1×13       I


با توجه به رابطه I و این که 13 عددی اول بوده و تجزیه آن منحصر به‌فرد می‌باشد، داریم:


یکی از دو عامل سمت چپ باید مساوی با 1 و دیگری باید 13 باشد:


13−q×b=1×13


ΙΙ13−q=13⇒q=0⇒q=0a=bq+ra=rb=1


ΙΙΙ13−q=1⇒q=12b=13

r=b−1⇒r=13−1⇒r=12a=14r⇒a=14×12⇒a=168


در حالت ΙΙ با تساوی a=r می‌رسیم که با تساوی a=14r در تناقض است.

تمرین

در یک تقسیم اگر 48 واحد از مقسوم کم کنیم، 2 واحد از خارج قسمت کم شده و به باقی مانده 10 واحد اضافه شود.

مقسوم علیه در این تقسیم چه عدد است؟

a=bq+r⇒a−48=bq−2+r+10


⇒a−48=bq+r+10−2b    ;    a=bq+r


⇒a−48=a+10−2b⇒−58=−2b⇒b=29

تمرین

اگر خارج قسمت های دو عدد a,b بر عدد طبیعی c برابر باشد و باقی مانده ها یکی نباشد:

ثابت کنید a-b همواره از c کم تر است.

a=bq+r


Ι  :  a=cq+r1    ;    0≤r1<c


ΙΙ  :  b=cq+r2    ;    0≤r2<c


اگر فرض کنیم r2<r1  در این‌صورت داریم:


Ι−ΙΙ:


a−b=cq+r1−cq+r2


⇒a−b=r1−r2    ;    r2<r10<r1−r2<c


⇒a−b<c

تمرین

باقی مانده تقسیم a,b بر 23 به‌ترتیب 19,18 می‌باشد.

باقی مانده تقسیم a-2b بر 23 را بیابید.

a=23q1+18

b=23q2+19


⇒2b=223q2+19⇒2b=2×23q2+2×19⇒2b=46q2+38



a−2b=23q1+18−46q2+38

=23q1−2q2−20    ;    q1−2q2=q

=23q−20


=23q−23+3=23q−1+3    ;    q−1=q'=23q'+3

if  a−2b=23q'+3⇒r=3

تمرین

باقی مانده تقسیم b,a بر 27 به‌ترتیب 13,12 می‌باشد.

باقی مانده تقسیم 2a-3b بر 27 را بیابید.

a=27q1+12⇒2a=227q1+12=2×27q1+24


b=27q2+13⇒3b=327q2+13=3×27q2+39



2a−3b

=2×27q1+24−3×27q2+39

=272q1−3q2−15    ;    2q1−3q2=q

=27q−15


=27q−27+12=27q−1+12    ;    q−1=q'=27q'+12

if   2a−3b=27q'+12⇒r=12

تمرین

در یک تقسیم، مقسوم علیه 37 و باقی مانده 12 می‌باشد.

اگر به مقسوم 179 واحد اضافه کنیم، باقی مانده چه تغییری می‌کند؟

a=bq+r⇒a=37q+12

⇒179+a=37q+12+179


⇒179+a=37q+191⇒179+a=37q+185+6


⇒179+a=37q+185+6

⇒179+a=37q+5+6    ;    q+5=q'

⇒179+a=37q'+6


باقی مانده  جدید 6  واحد کم شده است.

تمرین

اگر عدد زوج a بر 21 تقسیم شود، باقی مانده برابر 13 خواهد شد.

باقی مانده تقسیم a2 بر 21 را بیابید.

a=bq+r


a زوج است و داریم:


a=21q+13


پس باید q فرد باشد تا سمت چپ تساوی زوج شود:


a=21q+13⇒a=212k+1+13⇒a=42k+34


⇒a2=42k2+342⇒a2=21k+17⇒r=17

تمرین

در یک تقسیم، مقسوم 900 واحد بیش از مقسوم علیه و باقی مانده 87 می‌باشد.

خارج قسمت را بیابید.

a=bq+r    ;    a=b+900r=87⇒b+900=bq+87


⇒813=bq−1⇒271×3=bq−1⇒b=271q−1=3⇒q=4

تمرین

باقی مانده تقسیم عدد طبیعی a بر 29، برابر 12 است ، اگر a+17 مضرب 21 باشد:

رقم وسط کوچک ترین عدد a را بیابید.

a=bq+r⇒a=29q+12    ;    a+17=21q'a=21q'−17⇒21q'−17=29q+12


⇒21q'=29q+29⇒21q'=29q+1⇒2129=q+1q'


چون حداقل مقدار را برای a باید محاسبه کنیم پس داریم:


q+1=21q'=29


a+17=21q'⇒a+17=21×29


⇒a=21×29−17⇒a=609−17⇒a=592

تمرین

در یک تقسیم، 4 واحد به مقسوم علیه و 52 واحد به مقسوم اضافه کردیم و باقی مانده و خارج قسمت تغییر نکرده‌اند.

خارج قسمت را بیابید.

a=bq+r⇒a+52=b+4q+r⇒a+52=bq+4q+r


⇒a+52=bq+r+4q    ;    bq+r=a


⇒a+52=a+4q⇒52=4q⇒q=13

تمرین

در یک تقسیم، 4 واحد به مقسوم علیه و 52 واحد به مقسوم اضافه کرده‌ایم و باقی مانده و خارج قسمت تغییر نکرده‌اند.

خارج قسمت را بیابید.

a=bq+r⇒a+52=b+4q+r⇒a+52=bq+4q+r


⇒a+52=bq+r+4q    ;    bq+r=a


⇒a+52=a+4q⇒52=4q⇒q=13

تمرین

اگر باقی مانده تقسیم عددی بر 5,3 به‌ترتیب 3,2 باشد.

باقی مانده تقسیم این عدد بر 15 را بیابید.

a=bq+r


a=3q+2⇒10a=30q+20


a=5q'+3⇒9a=45q'+27


توجه شود که دو طرف تساوی های را باید در اعدادی ضرب کنیم که در تفاضل آنها:


اولا) عدد a حاصل شود 


ثانیا) در طرف دیگر، مضربی از 15 ظاهر شود.


10a−9a=30q+20−45q'+27


⇒a=152q−3q'−7    ;    2q−3q'=k


⇒a=15k−7⇒a=15k−15+8

⇒a=15k−1+8    ;    k−1=k'

⇒a=15k'+8⇒r=8

تمرین

اگر a,b دو عدد طبیعی بوده و داشته باشیم:

a4=b4+65

مقدار a را به‌دست آورید.

a4=b4+65⇒a4−b4=65

⇒a2−b2a2+b2=5×13


⇒a2−b2=5a2+b2=13⇒a=3b=2

تمرین

عدد فرد a را بر 22 تقسیم می‌کنیم ، باقی مانده برابر 17 می‌باشد.

اگر a+12 را بر 22 تقسیم کنیم، باقی مانده را بیابید؟

a=bq+r⇒a=22q+17


چون a عدد فرد می‌باشد لذا q هم می‌تواند فرد و هم می‌تواند زوج باشد، پس داریم:


Ι    q=2k⇒a=22×2k+17⇒a+1=44k+17+1


⇒a+1=44k+18⇒a+12=22k+9⇒r=9



ΙΙ  q=2k+1⇒a=22×2k+1+17⇒a+1=44k+39+1


⇒a+1=44k+40⇒a+12=22k+20⇒r=20

تمرین

بزرگ ترین عدد طبیعی a را بیابید که چون بر 92 تقسیم کنیم، باقیمانده تقسیم 3 برابر مجذور خارج قسمت شود.

a=bq+r⇒a=92q+3q2


0≤r<b:0≤3q2<92⇒q2<923


⇒q2<30.6¯⇒q<5.53⇒maxq=5


a=92q+3q2maxa=92×5+3×25=535

کوچک ترین عدد طبیعی a را بیابید که چون بر 7,5 تقسیم کنیم، باقی مانده ها به‌ترتیب 4,2 شود.

a=bq+r⇒a=5q+2a=7q'+4


⇒a+3=5q+5=5q+1=5k1a+3=7q'+7=7q'+1=7k2


⇒a+3=5,7k


5,7 کوچک ترین مضرب مشترک دو عدد مفروض است.


⇒a+3=35k⇒a=35k−3 ; k=1


⇒mina=351−3⇒mina=32

کوچک ترین عدد چهار رقمی را بیابید چون بر 19,18,8 تقسیم کنیم باقی مانده آن برابر 3 شود.

a=bq+r⇒a=8q1+3a=18q2+3a=19q3+3


⇒a−3=8q1a−3=18q2a−3=19q3a−3=8,18,19k


8,18,19 کوچک ترین مضرب مشترک سه عدد مفروض است.


⇒a−3=1368k⇒a=1368k+3    ;    k=1


⇒mina=13681+3⇒mina=1371

تفاضل بزرگ ترین و کوچک ترین اعداد صحیح و مثبتی که چون بر 93 تقسیم شوند، باقی مانده تقسیم دو برابر مجذور خارج قسمت شود، را بیابید.

a=bq+r⇒a=93q+2q2


0≤r<b⇒0≤r<93⇒0≤2q2<93


⇒q2<932⇒q2<46.5⇒q<6.81⇒q≤6


q=1  ∨  q=2  ∨  q=3  ∨  ....  ∨  q=6


if   q=1⇒mina=93×1+2=95


if   q=6⇒maxa=93×6+72=630


maxa−mina=630−95=535

در تقسیم عدد صحیح a بر 17، باقی مانده نصف خارج قسمت می‌باشد، حداکثر مقدار a را به‌دست آورید؟

a=bq+r⇒a=17q+q2


0≤r<17⇒0≤q2<17


⇒17q+0≤17q+q2<17q+17


⇒17q≤a<17q+17    ;    q2=r=16⇒q=32


⇒1732≤a<1732+17⇒544≤a<561⇒maxa=560


بدیهی است که حداکثر مقدار a به‌ازای 16 به‌دست می‌آید.

در تقسیم عدد صحیح a بر 56 باقی مانده، مربع خارج قسمت می‌باشد، حداکثر مقدار a را به‌دست آورید؟

a=bq+r⇒a=56q+q2


0≤r<56⇒0≤q2<56


⇒q<7.48    ;    maxq=7a=56q+q2⇒maxa=56×7+49⇒maxa=441

تمرین

اگر در یک تقسیمريال مقسوم و مقسوم علیه هر دو بر عدد صحیح n بخش پذیر باشند، ثابت کنید:

باقی مانده تقسیم همواره بر n بخش پذیر است.

      a  bq     ⋮r¯⇔ a=bq+r↔0≤r<br=a−bq

nanb⇒nbqna−bq⇒nr

تمرین

اگر a عدد صحیح و دل‌خواه باشد:

ثابت کنید همواره یکی از اعداد صحیح a,a+2,a+4 بر 3 بخش پذیر است.

طبق قضیه تقسیم خواهیم داشت: 

      a  3q     ⋮r¯⇔a=3q+r     ;     0≤r<3


با توجه به این‌که 0≤r<3 یعنی r=0,1,2 می‌باشد.


عدد صحیح a را می‌توان به يكی از سه صورت زير نوشت:

a=3k⇒3a

a=3k+1⇒a+2=3k+1+2⇒a+2=3k+3⇒a+2=3k+1⇒3a+2

a=3k+2⇒a+4=3k+2+4⇒a+4=3k+6⇒a+4=3k+2⇒3a+4

دریافت مثال

افراز مجموعه ℤ به‌کمک قضیه الگوریتم تقسیم 

مقدمه

اگر عدد صحیح a را بخواهیم بر 5 تقسیم کنیم:

این عدد صحیح یا بر 5 تقسیم پذیر است یعنی r=0 یا باقیمانده تقسیم آن بر 5 عدد 1 یا 2 یا 3 یا 4 است، به‌عبارت دیگر:

a=5q+0

a=5q+1

a=5q+2

a=5q+3

a=5q+4

و چون a∈Z یک عدد دل‌خواه در نظرگرفته شده بود، می‌توان گفت که هر عدد صحیح را می‌توان به یکی از 5 صورت فوق نوشت.

تعریف 

فرض کنید a و k دو عدد صحیحی باشند به‌طوری‌که k≠0 در این‌صورت اعداد صحیح منحصر به‌فردی مانند q و r می‌توان یافت به‌طوری‌که داشته باشیم:

      a  kq     ⋮r¯a=kq+r    ;    0≤r<k

با توجه به این‌که 0≤r<k یعنی مقادیری که r می‌پذیرد، به‌صورت زیر است:

r=0  ,  1  ,  2  ,  .....  ,  k−1

هر عدد صحیح مانند a را می‌توان به یکی از k صورت زیر نوشت:

a=kq+0

a=kq+1

a=kq+2   ⋮

a=kq+k−1

با این کار توانسته‌ایم مجموعه Z را دقیقا به k زیر مجموعه خودش افراز کنیم.

تمرین

عدد صحیح و فرد a را در نظر بگیرید:

این عدد را به یکی از دو صورت 4k+1 یا 4k+3 بنویسید. 

فرض کنیم a∈Z و عددی فرد باشد. اگر a  را بر 4 تقسیم کنیم، خواهیم داشت:

      a  4q     ⋮r¯a=4q+r    ;    0≤r<4


با توجه به این‌که 0≤r<4 یعنی داریم:

r=0  ,  1  ,  2  ,  3


 عدد a را می‌توان به یکی از 4 صورت زیر نوشت:

1   :   p=4k+0    ;    A1=a∈ℤa=4k

2   :   p=4k+1    ;    2=a∈ℤa=4k+1

3   :   p=4k+2    ;    A3=a∈ℤa=4k+2

4   :   p=4k+3    ;    A4=a∈ℤa=4k+3


چهار مجموعه A4  ,  A3  ,  A2  ,  A1 مجموعه Z را افراز می‌کند.


حالات زیر زوج هستند:

a=4ka=4k+2


حالات زیر فرد هستند:

a=4k+1a=4k+3

نشان دهید که مربع هر عدد فرد به شکل 8t+1 نوشته می‌شود. (باقیمانده تقسیم مربع هر عدد فرد بر 8 مساوی با 1 است.)

a=4k+1⇒a2=4k+12⇒a2=16k2+8k+1⇒a2=82k2+k+1⇒a2=8t'+1


a=4k+3⇒a2=4k+32⇒a2=16k2+24k+9⇒a2=82k2+3k+1+1⇒a2=8t''+1

تمرین

ثابت کنید اگر p>3 عددی اول باشد، آن‌گاه به یکی از دو صورت p=6k+1p=6k+5 نوشته می‌شود.  

کافی است p را بر 6 تقسیم کنیم، طبق قضیه الگوریتم تقسیم خواهیم داشت:

      p  6q     ⋮r¯p=6q+r    ;    0≤r<6


با توجه به این‌که 0≤r<6 یعنی داریم:

r=0  ,  1  ,  2  ,  3 , 4 , 5


1    :     p=6k+0=23k2    :     p=6k+13    :     p=6k+2=23k+1

4    :     p=6k+3=32k+1     ;    3p

5    :     p=6k+4=23k+26    :     p=6k+5


p در حالات 5,3,1 زوج است و با اول بودنِ آن در تناقض است.


 p در حالت 4 مضربی از عدد 3 است و با اول بودنِ آن در تناقض است.


 p در حالات 6,2 صحیح است. 

تمرین

عدد a مضرب 5 نيست، صورت های ممكنه آن را بنويسيد.

      a  5q     ⋮r¯a=5q+r    ;    0≤r<5


a=5q+r   ;    0≤r<5r=0⇒a=5qr=1⇒a=5q+1r=2⇒a=5q+2


r=3⇒a=5q+3=5q+5−2=5q+5−2=5q+1−2=5q'−2


r=4⇒a=5q+4=5q+5−1=5q+5−1=5q+1−1=5q'−1


از حالات فوق در چهار حالت، عدد a مضرب 5 نيست. 

a=5k±1a=5k±2

نشان دهيد هر عدد صحيح به يكی از دو صورت 2k یا 2k+1 نوشته می‌شود.

فرض كنيد a يک عدد صحيح دل‌خواه باشد.


a را بر 2 تقسیم می‌کنیم، بنابر الگوريتم تقسيم داريم:

a=2k+r    ;   0≤r<2if   r=0⇒a=2kif   r=1⇒a=2k+1


اعداد به شكل 2k را اعداد زوج و اعداد به شكل 2k+1 را فرد گويند.

دریافت مثال

نکته

1- اگر a عدد فردی باشد که نتوان آن را به‌صورت 8k+1 نوشت، در این‌صورت a مربع کامل نیست.

به‌عنوان نمونه عدد 25 را می‌توان به‌صورت زیر نوشت: 

52=25=83+1

بنابراین مربع کامل است.

تمرین

اگر x عددی صحيح و فرد باشد، باقيمانده تقسيم x2−5 بر 8 را بنویسید.

یادآوری)


مربع هر عدد فرد، به‌شكل 8k+1 است که قبلا بررسی شد، این مطلب با مثال های عددی زیر هم مشخص می‌شود:

12=1=80+132=9=81+1


52=25=83+172=49=86+1             ⋮x2=x2=8k+1


پس اگر x عددی صحيح و فرد باشد:

x2=8k+1⇒x2−5=8k+1−5⇒x2−5=8k−4

⇒x2−5=8k−8+4

⇒x2−5=8k−1+4    ;    k−1=k'

⇒x2−5=8k'+4⇒r=4

دریافت مثال

نکته

2- اگر a و b دو عدد طبیعی باشند به‌طوری‌که a<b باشد، در این‌صورت باقیمانده تقسیم a بر b خود عدد a است.  

        a   b        0¯     0         a                        ⇒          a=b0+a

بنابراین باقیمانده هر یک از اعداد زیر:  

n−1  ,  ...  ,  4  ,  3  ,  2  ,  1

بر n به‌ترتیب برابر است با:

n−1  ,  ...  ,  4  ,  3  ,  2  ,  1

نکته

3- اگر a و b دو عدد طبیعی باشند، آن‌گاه:

if   a=bq+r0≤r<bq=ab

منظور از ab جزءصحیح کسر ab است. 

اثبات

a=bq+r⇒ab=bbq+rb⇒ab=q+rb

0≤r<b

⇒0≤rb<1

⇒0+q≤rb+q<q+1

⇒q≤ab<q+1

⇒ab=q

تعداد مضارب صحیح مثبتی از b که کوچک‌تر یا مساوی a هستند، برابر است با ab 

تمرین

تعداد مضارب مثبت 5 که کوچک‌تر یا مساوی 138 است را بیابید. 

138=527+3


تعداد مضارب مثبت 5 که کوچک‌تر یا مساوی 138 برابر است با:

1385=27

دریافت مثال

نکته

4- در هر تقسیم a=bq+r حداکثر به اندازه x=rq واحد می‌توان به مقسوم علیه اضافه کرد تا مقسوم و خارج قسمت تغییر نکنند.

اثبات

a=bq+r⇒a=b+xq+r'

⇒a=bq+xq+r'    ;    a=bq+r

⇒bq+r=bq+xq+r'

⇒r'=r−xq    ;    r−xq≥0⇒r−xq≥0⇒x≤rq⇒x=rq

تمرین

در يک تقسيم، خارج قسمت 35 و باقيمانده 421 است.

حداكثر چند واحد به مقسوم عليه اضافه كرد تا مقسوم و خارج قسمت تغيير نكنند.

a=bq+r⇒a=b35+421


در حقيقت بايد معلوم كنيم كه در 421 چند بار عدد 35 را می‌توان گنجاند:

42135=12/03=12

دریافت مثال

نکته

5- اگر a و b دو عدد طبیعی باشند به‌طوری‌که: 

a=bq+r0≤r<b

با شرط a>b مقسوم از دو برابر باقیمانده بزرگ‌تر است:

a>2r

اثبات

روش اول-

a=bq+r0≤r<b

a=bq+r>b+r>r+r=2r⇒a>2r


روش دوم- واضح است که چون a و b دو عدد طبیعی هستند و a>b باشد، بنابراین q≥1:      

q≥1⇒bq≥b    ;    b>r⇒bq>r⇒bq+r>r+r⇒a>2r

نکته

6- در هر تقسیم، هرگاه هر مضرب صحیح و مثبتی از مقسوم علیه را به مقسوم بیفزاییم، باقیمانده تغییر نمی‌کند.

اثبات

a=bq+r0≤r<b

a=bq+r⇒a+nb=bq+nb+r=bq+n+r

واضح است که رابطه اخیر یک تقسیم را معرفی می‌کند که باقیمانده آن همان باقیمانده تقسیم عدد a بر عدد b یعنی r است.

در حالت کلی، اگر n برابر مقسوم علیه را به مقسوم اضافه کنیم، خارج قسمت جدید با عدد n جمع می‌شود.

تمرین

در يک تقسيم، خارج قسمت برابر 21 و مقسوم عليه 8 است. 

اگر 24 به مقسوم اضافه كنيم، خارج قسمت جديد را به‌دست آورید.

طبق نكته بالا بايد 3 واحد به خارج قسمت قديم اضافه كنيم تا خارج قسمت جديد حاصل شود.


سه برابر مقسوم عليه را به مقسوم اضافه كرده ايم.

a=bq+r⇒a=821+r0≤r<b


a=821+r⇒a+24=821+24+r=821+3+r

دریافت مثال

نکته

7- به کسر زیر توجه کنید:

a=bq+r⇒bq=a−r⇒q=a−rb

می‌توانیم مقادیری مختلف را به a و r و b اضافه کنیم، به‌طوری که q یعنی خارج قسمت، تغییری نکند. 

تمرین

در تقسيم عدد صحيح a بر b خارج قسمت 12 و باقيمانده 93 شده است. 

حداكثر چه مقدار می‌توان به مقسوم عليه اضافه نموده تا خارج قسمت تغيير نكند؟

اگر حداكثر مقدار را x در نظر بگیریم:


a=bq+r⇒a=12b+93a=12b+x+r'⇒a=12b+12x+r'


12b+93=12b+12x+r'⇒12x=93−r'⇒x=93−r'12


x باید ماکزیمم باشد.


بايد عددی را از 93 كم كنيم كه در ازای تقسيم آن بر 12 عددی به‌دست آيد كه در Z باشد، بنابراين:

if  r'=9⇒x=93−912=7

دریافت مثال

نکته

8- همواره در تقسیم a بر b به‌طوری‌که a=bq+r باشد:

حداکثر n=b−r−1 واحد می‌توان به مقسوم اضافه کرد تا خارج قسمت تغییر نکند.

دریافت مثال

تست‌های این مبحث

تست شماره 1

کنکور ریاضی تیر 1403

عدد صحیح a مضرب 8 و باقیمانده تقسیم آن بر 23 برابر 5 است.

باقیمانده تقسیم a4 بر 23 کدام است؟

  1. 5
  2. 7
  3. 13
  4. 19
مشاهده پاسخ تست بستن

تست شماره 2

اگر داشته باشیم:

x,y∈ℤ+2x3+y3=141824

مقدار x+y کدام است؟

  1. 63
  2. 64
  3. 65
  4. 66
مشاهده پاسخ تست بستن

خرید پاسخ‌ها

قضیه تقسیم

15,000تومان
خرید فایل PDF مثال ها و جواب ها

برای ارسال نظر وارد سایت شوید